ಲೋಕ ಅದಾಲತ್‌ಗಳು: ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಆತುರ ನ್ಯಾಯದಾನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಬಾರದು

ಎಸ್. ಬಸವರಾಜ್, ಹಿರಿಯ ವಕೀಲರು, ಬೆಂಗಳೂರು.

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನಾನು “The Growing Challenge of Challenging Lok Adalat Awards: Defeating the Spirit of Consensual Justice” ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಡಿ ಒಂದು ಲೇಖನ ಬರೆದಿದ್ದೆ. ಆ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಲೋಕ ಅದಾಲತ್‌ಗಳ ತೀರ್ಪುಗಳು ಹಾಗೂ ರಾಜಿ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಆತಂಕಕಾರಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದೆ. ಅನೇಕ ದುರುದ್ದೇಶದ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಾರರು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಾಜಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ನಂತರವೇ, ವಿವಿಧ ಪ್ರೇರಿತ ಹಾಗೂ ಕಪಟ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅದೇ ರಾಜಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಆ ಲೇಖನವನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕೊಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಓದಬಹುದು:

https://www.dakshalegal.com/news/actionView/af2452575a81edbbfbf95660

ಆದರೆ ಈ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖವೂ ಇದೆ.

ಲೋಕ ಅದಾಲತ್‌ಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಉನ್ನತ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು—ವ್ಯಾಜ್ಯಗಾರರಿಗೆ ಸರಳ, ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ, ಶೀಘ್ರ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದಯುತ ವಿವಾದ ಪರಿಹಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ. ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಕ ಅದಾಲತ್‌ಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಲೋಕ ಅದಾಲತ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಿ ಮೂಲಕ ಇತ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಮೇಲಿನ ಬಾಕಿ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಭಾರ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಲ್ಲದೆ, ವ್ಯಾಜ್ಯಗಾರರ ಸಮಯ, ಹಣ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡವೂ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮಾಹಿತಿ ಹೊಂದಿದ ಪಕ್ಷಗಳು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತಲುಪುವ ನೈಜ ರಾಜಿ, ದೀರ್ಘಕಾಲದ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಹೋರಾಟಕ್ಕಿಂತ ಯಾವಾಗಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ.

ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಸ್ಥೆಯಂತೆ ಲೋಕ ಅದಾಲತ್‌ಗಳ ಯಶಸ್ಸು ಅವು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ರೀತಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ರಾಜಿ ಮಾಡಿಸಿದ ಸಾಧನೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಯಾಗಬಾರದು. ನ್ಯಾಯವು ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ, ತಿಳುವಳಿಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬ ಮೂಲಭೂತ ತತ್ವವನ್ನು ಸಂಖ್ಯಾತ್ಮಕ ಸಾಧನೆಗಳು ಮೀರಬಾರದು.

ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಕೀಲ ಸಮುದಾಯದೊಳಗೆ ಒಂದು ಆತಂಕಕಾರಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಕ ಅದಾಲತ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ರಾಜಿ ಮಾಡಿಸುವುದರ ಮೇಲೆಯೇ ಅತಿಯಾದ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮೂಡಿದೆ. ರಾಜಿಯಾದ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಯಶಸ್ಸಿನ ಮಾನದಂಡವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಮುಖ್ಯವೇ ಸರಿ; ಆದರೆ ಅದು ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ನಿರ್ಧಾರಗಳಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕವಾಗಬಾರದು.

ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಗಂಭೀರವಾಗಿರಬಹುದು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿಜವಾದ ರಾಜಿಯ ಯಾವುದೇ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅಧೀನ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಲೋಕ ಅದಾಲತ್‌ಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಲು ಬಯಸುವ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೂ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಿಂದ ಪುನಃ ಪುನಃ ರಾಜಿಗೆ ಒತ್ತಾಯ ಬಂದಾಗ, ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ರಾಜಿಯಾಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಬಹುದು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಡವರು, ನಿರಕ್ಷರರು, ವಯೋವೃದ್ಧರು ಹಾಗೂ ಕಾನೂನಿನ ಅರಿವು ಕಡಿಮೆ ಇರುವವರು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಸಲಹೆಯನ್ನೇ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಆದೇಶವೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೇಲಿನ ಗೌರವ, ಭಯ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳ ಅರಿವಿನ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ, ತಾವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದ ಅಥವಾ ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಒಪ್ಪದ ರಾಜಿಗೂ ಅವರು ಸಹಿ ಹಾಕುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಇಂತಹ ಆತುರದ ರಾಜಿಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗುವವರು ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು. ಆಸ್ತಿ ವಿವಾದಗಳು, ವೈವಾಹಿಕ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳು, ಜೀವನಾಂಶದ ಪ್ರಕರಣಗಳು, ವಿಭಜನೆ ದಾವೆಗಳು ಹಾಗೂ ಕುಟುಂಬ ರಾಜಿಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಹಿಳೆಯರು ಕಾನೂನಿನ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಸಮಾನ ಮಾತುಕತೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಈಗಾಗಲೇ ಕುಟುಂಬ ಅಥವಾ ಸಮಾಜದ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿರಬಹುದು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ತಕ್ಷಣ ರಾಜಿಯಾಗಬೇಕೆಂಬ ಸಂಸ್ಥಾತ್ಮಕ ಒತ್ತಡವೂ ಸೇರಿದರೆ, ಅನ್ಯಾಯಕರ ರಾಜಿಯ ಅಪಾಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಪಡೆಯುವ ರಾಜಿ ನಿಜವಾದ ರಾಜಿಯೇ ಅಲ್ಲ.

ಲೋಕ ಅದಾಲತ್‌ಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮ್ಮತಿಯ ತತ್ವದ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸದಾ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಡಬೇಕು. ಆ ಸಮ್ಮತಿ ನೈಜ, ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಷರತ್ತಿಲ್ಲದೆ ಇರಬೇಕು. ರಾಜಿ ಪತ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಷ್ಟೇ ಅದನ್ನು ಮಾನ್ಯ ರಾಜಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಪಕ್ಷವೂ ರಾಜಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆಯೇ, ಅದರ ಕಾನೂನು ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿದೆಯೇ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಬಲಾತ್ಕಾರ, ಬೆದರಿಕೆ ಅಥವಾ ಅಸಮಂಜಸ ಪ್ರಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಆದ್ದರಿಂದ ಅಧೀನ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಮೇಲೆ ಮಹತ್ತರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇದೆ. ನಿಜವಾಗಿಯೂ ರಾಜಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಲೋಕ ಅದಾಲತ್‌ಗೆ ಕಳುಹಿಸಬೇಕು; ಯಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಕರಣವನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಬಾರದು. ಅಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ನ್ಯಾಯಾಲಯವೇ ರಾಜಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ ಅಥವಾ ಅದನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚು ಮೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಡದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ರಾಜಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಬಹುದು; ಆದರೆ ರಾಜಿಗೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರಬಾರದು.

ಲೋಕ ಅದಾಲತ್‌ಗಳ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಅಳೆಯುವ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇತ್ಯರ್ಥಗೊಂಡ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಥವಾ ರಾಜಿಯಾದ ಮೊತ್ತದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಅಳೆಯಬಾರದು. ಕಡಿಮೆ ಸಂಖ್ಯೆಯಾದರೂ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ, ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ಹಾಗೂ ಶಾಶ್ವತ ರಾಜಿಗಳು, ನಂತರ ಮತ್ತೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಬಾಗಿಲು ತಟ್ಟುವ ನೂರಾರು ರಾಜಿಗಳಿಗಿಂತ ಅನೇಕ ಪಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯಯುತ. ಒಂದು ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ತಾನು ಮೋಸಹೋಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಉಳಿದರೆ, ಆ ರಾಜಿ ವಿವಾದವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಮುಂದೂಡುತ್ತದೆ.

ವಕೀಲರ ಮೇಲೂ ತಮ್ಮ ಕಕ್ಷಿದಾರರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಕರ್ತವ್ಯವಿದೆ. ಯಾವುದೇ ರಾಜಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವ ಮೊದಲು ಅದರ ಕಾನೂನು ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಕಕ್ಷಿದಾರರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದುರ್ಬಲ ವರ್ಗದ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಾರರನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವಾಗ ಈ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಮಹತ್ವ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಂದೆ ತಮ್ಮ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಹಿಂಜರಿಯುವವರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ವಕೀಲರು ಕಾಪಾಡಬೇಕು.

ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸುವುದಲ್ಲ; ನ್ಯಾಯ ಒದಗಿಸುವುದು. ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಇತ್ಯರ್ಥದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅವು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತತೆಯ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಲಾರವು. ಲೋಕ ಅದಾಲತ್‌ನಿಂದ ಹೊರಬರುವ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಾರನು ತನ್ನ ಅಮೂಲ್ಯ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಹೊಂದಿದರೆ, ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲಿನ ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸ ಕುಸಿಯುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಲೋಕ ಅದಾಲತ್‌ಗಳು ಸದಾ ಸೌಹಾರ್ದ, ಸಮನ್ವಯ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯ ವೇದಿಕೆಗಳಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯಬೇಕು. ಆತುರದಿಂದ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಥಾತ್ಮಕ ಒತ್ತಡದ ಮೂಲಕ ರಾಜಿ ಮಾಡಿಸುವ ವೇದಿಕೆಗಳಾಗಬಾರದು. ಲೋಕ ಅದಾಲತ್‌ಗಳ ನಿಜವಾದ ಶಕ್ತಿ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ತೃಪ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ಕಾಪಾಡಬೇಕು.

ಈ ಲೇಖನದ ಸಂದೇಶ ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾಗಿದೆ. ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಸಾಧ್ಯವಾದ ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಬೇಕು. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಅಥವಾ ಸಾಧನೆ ತೋರಿಸಲು ರಾಜಿಯನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಬಾರದು. ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಕಡತಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು ಎಂಬುದರಿಂದ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ನ್ಯಾಯಾಲಯದಿಂದ ಹೊರಡುವಾಗ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಾರರು ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತತೆಯ ಅನುಭವ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದಲೇ ನ್ಯಾಯದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಅಳೆಯಬೇಕು.